معجزه گندم در صحرای عربستان: وقتی آب شیرین‌کن جایش را به عقل می‌دهد

عربستان سعودی در دهه ۱۹۸۰ تحت یک برنامه بلندپروازانه رویایی تصمیم گرفت گندم را در دل صحرا پرورش دهد و تا سال‌ها یکی از صادرکنندگان گندم بود. اما این پیروزی تلخ بود: سفره‌های آب زیرزمینی فسیلی که میلیون‌ها سال طول کشیده بود تشکیل شوند، در عرض چند دهه ته کشیدند. دولت مجبور شد برنامه را متوقف کند و حالا عربستان به یک آزمایشگاه عظیم برای کشاورزی پایدار بیابانی تبدیل شده که در آن فناوری شیرین‌کردن آب دریا با انرژی خورشیدی، حرف اول را می‌زند.

پروژه «نیوم» و مزارع دایره‌ای شکل وسط صحرا که با آب دریا آبیاری می‌شوند، نمونه‌های جاه‌طلبانه‌ای هستند. روش کار این است: آب خلیج فارس شیرین می‌شود، به گلخانه‌های خنک‌شده با پنل‌های خورشیدی هدایت می‌شود و گوجه، خیار و حتی میوه‌های گرمسیری در دمای کنترل‌شده رشد می‌کنند. بقیه آب شور هم به استخرهای پرورش میگو و جلبک می‌رود. یک چرخه بسته که در آن حتی پساب هم هدر نمی‌رود. هزینه بالای انرژی شیرین‌سازی هنوز بزرگترین مانع است، اما عربستانی‌ها حساب کرده‌اند که با نفت گران، هر قطره آب تولید داخل ارزان‌تر از واردات گندم از کانادا تمام می‌شود.

کشاورزی بیابانی عربستان فقط خاص خودش نیست، دارد به آفریقا هم صادر می‌شود. شرکت «المراعی» در حال اجرای پروژه‌هایی در سودان و موریتانی است که تکنولوژی آبیاری قطره‌ای زیرسطحی و بذرهای مقاوم به شوری را ترکیب کرده‌اند. این یعنی کشورهایی که تا دیروز قربانی بیابان‌زایی بودند، حالا دارند سدی در برابر شن‌های روان می‌سازند، با تکیه بر علمی که از دل نفت بیرون آمده. البته منتقدان می‌گویند این فقط یک جابجایی بحران است: انرژی عظیم شیرین‌سازی اگر با سوخت فسیلی تامین شود، باز ردپای کربن بالایی دارد. اما با ورود نیروگاه‌های خورشیدی عظیم، عربستان قول داده کشاورزی‌اش تا ۲۰۳۰ کربن خنثی شود. کویر دارد می‌آموزد که سبز بودن همیشه به معنای مصرف احمقانه آب نیست.